Waarom België nog te individueel denkt over collectieve warmte

Van gas naar… duizenden individuele beslissingen

Vandaag verwarmt nog altijd een groot deel van de Belgische huishoudens met fossiele brandstoffen. Aardgas is dominant in Vlaanderen, terwijl stookolie nog stevig verankerd zit in Wallonië. Volgens recente cijfers van Eurostat verwarmt ongeveer 40%-45% van de Belgische huishoudens met aardgas, en samen blijven fossiele brandstoffen veruit de belangrijkste energiebron voor ruimteverwarming.

Tegelijk gaat meer dan 70% van het energieverbruik in woningen naar verwarming. Dat maakt België overigens een van de slechtste van de klas in Europa.

En hoewel de uitstoot van gebouwen de voorbije jaren licht daalt, is het niet vanzelfsprekend om dat volledig toe te schrijven aan structurele verduurzaming. Betere isolatie speelt zeker een rol, maar ook zachtere winters drukken tijdelijk de energievraag (bron: klimaat.be). Dat maakt de vooruitgang minder robuust dan ze op het eerste gezicht lijkt.

Willen we de klimaatdoelstellingen richting 2050 halen, dan volstaat het niet om verder te doen zoals vandaag. De logische reflex is een alternatief voor fossiele brandstof zoeken.

De dominante keuze lijkt elektrificatie van verwarming te zijn via de individuele warmtepomp. Die keuze wordt ook actief ondersteund door beleid, zoals dat van de Vlaamse overheid, met premies en renovatieverplichtingen die huishoudens richting elektrische oplossingen sturen

Op papier klopt het verhaal. Elektrische verwarming kan, zeker naarmate het elektriciteitsnet verder vergroent, de uitstoot aanzienlijk verminderen. Tegelijk vermindert het de directe afhankelijkheid van fossiele brandstoffen.

Maar in de praktijk is het verhaal minder eenduidig.

‍

De realiteit van de individuele warmtepomp

De warmtepomp wordt vaak gepresenteerd als dé oplossing voor duurzame verwarming. In werkelijkheid is het een technologie die goed werkt in de juiste context, maar lang niet overal vanzelfsprekend is.

Voor veel huishoudens blijft de instapdrempel hoog. De investeringskost loopt al snel op tot tienduizenden euro’s, en dat zelfs wanneer premies en fiscale voordelen worden meegerekend. Bovendien staat een warmtepomp zelden op zichzelf. Om echt efficiënt te werken, is een goed geïsoleerde woning nodig, vaak in combinatie met lage temperatuurverwarming en in veel gevallen ook zonnepanelen.

Daar komt nog bij dat de economische logica niet altijd overtuigend is. Hoewel recente beleidsmaatregelen en de het geopolitieke klimaat de kloof tussen gas en elektriciteit verkleinen, blijft elektriciteit in België vandaag merkbaar duurder dan aardgas. Analyses tonen aan dat de prijsverhouding wel verbetert, maar nog niet op het niveau zit waarbij warmtepompen vanzelfsprekend rendabel zijn voor elk type woning.

Ook praktisch zijn er kanttekeningen. In dichtbebouwde gebieden zorgen buitenunits soms voor geluidsoverlast, en niet elke woning heeft de ruimte om een installatie vlot te integreren. Onderhoud en herstellingen kunnen bovendien duurder uitvallen dan bij klassieke verwarmingssystemen.

Het resultaat is dat de warmtepomp vooral een goede oplossing is voor wie er  technisch en financieel klaar voor is. Voor een groot deel van het woningbestand blijft het een uitdaging.

‍

Beleid duwt, maar maakt het ook moeilijker

Tegelijk verandert het beleidslandschap. Waar steunmaatregelen de voorbije jaren de overstap naar duurzame technologieën moesten versnellen, zien we vandaag ook een afbouw van bepaalde incentives.

De Vlaamse overheid beperkt onder meer de toegang tot renovatiepremies voor bepaalde inkomensgroepen en schaft een aantal specifieke premies af.

Dat maakt de financiële drempel opnieuw hoger, net op het moment dat grootschalige investeringen nodig zijn.

Die combinatie (hoge kosten en minder ondersteuning) zet extra druk op het idee dat individuele huishoudens de transitie zelf moeten dragen.

‍

Elektrificatie is niet automatisch koolstofvrij

Er zit nog een diepere spanning in het verhaal. Elektrificatie wordt vaak gelijkgesteld met verduurzaming, maar dat is niet automatisch het geval.

De Belgische elektriciteitsmix is vandaag (nog) niet volledig koolstofvrij. Fossiele brandstoffen spelen nog steeds een rol in de productie van elektriciteit (bron: Federale Overheidsdienst Economie). Dat betekent dat elektrificatie een deel van het probleem verschuift, in plaats van het volledig weg te nemen.

Dat effect zal afnemen naarmate het net verder vergroent, maar op korte termijn blijft het een belangrijke nuance.

‍

Een individuele reflex voor een collectief probleem

Als je alle elementen samenlegt, ontstaat een opvallend patroon. Verwarming is veruit de grootste energieverbruiker in woningen, en fossiele brandstoffen domineren nog steeds. Tegelijk ligt de nadruk in beleid en praktijk op individuele oplossingen.

We vragen dus aan miljoenen huishoudens om elk apart grote investeringen te doen, technische keuzes te maken en hun eigen stukje van de energietransitie te realiseren.

Dit alles leidt tot een ongemakkelijke vraag:

Is dit wel de meest efficiënte manier om een hele samenleving te decarboniseren?

De uitdaging waar we voor staan, is immers niet individueel. Ze gaat over infrastructuur, schaal en systeemkeuzes. En net daar botst een gefragmenteerde aanpak met haar eigen limieten.

‍

Collectieve warmte: het vergeten verhaal

Als de uitdaging collectief is, waarom behandelen we ze dan niet ook zo?

In landen zoals Denemarken is collectieve warmte al decennialang de norm. Grote delen van steden zijn aangesloten op warmtenetten, waarbij warmte centraal wordt geproduceerd en efficiënt verdeeld. Dat leidt tot systemen die niet alleen duurzamer zijn, maar ook robuuster en beter schaalbaar.

In België blijft die logica voorlopig eerder de uitzondering dan de regel.

Nochtans bieden collectieve oplossingen duidelijke voordelen. Door schaal te creëren, kunnen warmtebronnen worden benut die anders verloren gaan, zoals restwarmte uit industrie of datacenters. Bovendien laat een collectieve aanpak toe om verschillende technologieën te combineren en flexibel in te zetten, afhankelijk van beschikbaarheid en kost.

Voor eindgebruikers verlaagt dat de drempel aanzienlijk. In plaats van zelf grote investeringen te moeten doen, kunnen huishoudens aansluiten op bestaande infrastructuur. Dat maakt de energietransitie niet alleen efficiënter, maar ook inclusiever.

Ook op vlak van infrastructuur biedt dit voordelen. Waar massale elektrificatie het elektriciteitsnet zwaar kan belasten, laten collectieve systemen toe om vraag en aanbod beter te sturen en energie slimmer op te slaan en te verdelen.

‍

Waarom investeren we massaal individueel?

De vraag is niet alleen technisch, maar ook cultureel en beleidsmatig. België heeft historisch een sterk gefragmenteerde energie- en woningmarkt, met een grote focus op individuele eigendom. Dat vertaalt zich ook in beleid en regelgeving, die vaak beter afgestemd zijn op individuele oplossingen dan op collectieve infrastructuur.

Maar dat leidt tot een paradox:

We subsidiëren duizenden individuele systemen… terwijl collectieve oplossingen vaak efficiënter zijn op lange termijn.

Collectieve projecten vragen andere manier van denken. Ze vereisen coördinatie tussen verschillende stakeholders — overheden, netbeheerders, projectontwikkelaars en energieleveranciers — en vragen investeringen op langere termijn.

Dat maakt ze complexer om op te starten, maar niet minder logisch op systeemniveau.

‍

De missing middle: hybride en collectieve modellen

De toekomst ligt waarschijnlijk niet in één oplossing. Niet elke woning moet of kan aangesloten worden op een warmtenet, en niet elke situatie leent zich voor een collectieve aanpak.

Maar vandaag ontbreekt vaak de middenweg.

Een toekomstgericht energiesysteem combineert verschillende oplossingen, afhankelijk van de context. Individuele warmtepompen waar het logisch is, collectieve systemen waar schaalvoordelen spelen, en slimme combinaties van beide.

Denk aan wijken met collectieve warmtepompen, gekoppeld aan lokale warmtenetten en aangevuld met thermische opslag. Of stedelijke gebieden waar restwarmte maximaal benut wordt, terwijl buitengebieden inzetten op individuele oplossingen.

Het gaat niet om of-of, maar om en-en.

‍

Van technologiekeuze naar systeemkeuze

De discussie over verwarming wordt vandaag te vaak gereduceerd tot een keuze tussen technologieën: warmtepomp of ketel, gas of elektriciteit.

Maar dat is niet de juiste vraag.

De echte vraag is hoe we ons energiesysteem organiseren. Kiezen we voor een model waarin elke woning haar eigen oplossing optimaliseert? Of bouwen we aan een systeem dat op grotere schaal efficiëntie en duurzaamheid realiseert?

Zolang we blijven denken in individuele optimalisatie, riskeren we suboptimale uitkomsten op systeemniveau.

‍

Tijd om collectieve warmte serieus te nemen

De warmtepomp is niet het probleem. Maar het idee dat elke woning haar eigen oplossing moet hebben, verdient wel een kritische blik.

Als België zijn klimaatdoelstellingen wil halen, zal het verder moeten kijken dan individuele technologieën alleen. Collectieve warmte biedt geen mirakeloplossing, maar wel een essentieel deel van het antwoord.

De vraag is dan ook niet of collectieve systemen een rol spelen.

De vraag is: wanneer we ze ernstig beginnen nemen, en hoe snel we de omslag maken van individuele reflexen naar systeemdenken.